نتيجه با توجه به مطالب گذشته ، قول به نسخ ، خالى از وجه است و دليلى كه مساعد با آن باشد ديده نشد و اما ادله‌اى كه قيد اسلام را در شهادت معتبر دانسته عام است و عموم آن با اين آيهء شريفه كه در مورد خاصى وارد است تخصيص مىخورد نه اينكه نسخ مىگردد . مورد دوازدهم آيهء شريفه « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ » : اى رسول ! مؤمنان را بر جنگ ترغيب كن اگر از شما بيست نفر صابر باشيد بر دويست نفر آنان و اگر صد نفر باشيد بر هزار نفر آنان غلبه خواهيد كرد زيرا آنان قوم بىدانشند . سيوطى در اتقان مىنويسد : اين آيه شريفه با آيهء بعد نسخ شده است « 1 » كه عبارتست از : « الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ » « 2 » : اكنون خدا بر شما تخفيف داد و دانست در شما ضعف است پس اگر از شما صد نفر صابر باشد بر دويست نفر غلبه خواهيد كرد و اگر هزار نفر باشيد بر دو هزار نفر آنها با اذن خدا غلبه مىكنيد و خدا با صابران است . و نيز در تفسير جلالين مىنويسد : پس از آنكه مسلمانان زياد شدند آيهء اول با آيه « الْآنَ . . . » نسخ شد و عتائقى نيز معتقد است كه آيه « الْآنَ . . . » ناسخ آيهء اول است « 3 » . شيخ زرقانى پس از آنكه قائل به نسخ شده مىنويسد : اما وجه آن ، اينكه : آيهء اول دلالت دارد بر وجوب ايستادگى يك نفر در مقابل ده نفر و آيهء دوم دلالت دارد بر وجوب ايستادگى يك نفر در مقابل دو نفر ، بنابر اين چون بين دو آيه تعارض است آيهء متأخر و دوم ، ناسخ آيهء متقدم و اول است « 4 » . و شيخ نعمانى در تفسير خود از على بن ابى طالب ( عليه السلام ) نقل مىكند : خداوند متعال جنگ را بر امت واجب نمود و بر يك نفر لازم دانست در مقابل ده نفر مقاومت كند پس فرمود « إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ . . . » سپس آن را با آيه « الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ »

--> ( 1 ) الاتقان ، جلد 2 ، نوع 47 ، ص 23 . ( 2 ) سورهء انفال ، آيه 68 . ( 3 ) تفسير جلالين ، ص 244 . ( 4 ) مناهل العرفان ، ج 2 ، ص 161 .